Νομικές σκέψεις και πρακτικές παρατηρήσεις.

Η υποβολή ασυνήθιστα χαμηλής προσφοράς αποτελεί ένα ιδιαίτερα σημαντικό ζήτημα στις διαδικασίες ανάθεσης δημοσίων συμβάσεων. Το άρθρο 88 του Ν. 4412/2016 προβλέπει ειδική διαδικασία ελέγχου μιας «ύποπτης» οικονομικής προσφοράς εκ μέρους της αναθέτουσας αρχής, με σκοπό να διαπιστωθεί εάν αυτή είναι πράγματι βιώσιμη και εάν μπορεί να εκτελεστεί σύμφωνα με τους όρους της διακήρυξης και την ισχύουσα νομοθεσία.

Πότε μία προσφορά θεωρείται ασυνήθιστα χαμηλή;

Το γεγονός ότι μία προσφορά είναι σημαντικά χαμηλότερη από τις υπόλοιπες δεν σημαίνει αυτομάτως ότι είναι ασυνήθιστα χαμηλή και πρέπει να απορριφθεί. Η αναθέτουσα αρχή οφείλει να εξετάσει εάν κάποια από τις υποβληθείσες οικονομικές προσφορές φαίνεται ασυνήθιστα χαμηλή. Υπό την επιφύλαξη όσων ορίζονται ειδικώς στην παράγραφο 5α για τις «δημόσιες συμβάσεις έργων, μελετών, παροχής τεχνικών και λοιπών συναφών επιστημονικών υπηρεσιών», η ενεργοποίηση του μηχανισμού των παραγράφων 1-3 του άρθρου 88, ήτοι η υποχρέωση της αναθέτουσας αρχής να ελέγχει τη σοβαρότητα ορισμένης προσφοράς, εξαρτάται από την προηγούμενη ύπαρξη αμφιβολιών όσον αφορά την αξιοπιστία και την φερεγγυότητα αυτής.

Ειδικότερα, από τη στιγμή που η προσφορά δημιουργεί εύλογες αμφιβολίες ως προς τη σοβαρότητά της, ενεργοποιείται η διαδικασία του άρθρου 88 και η αναθέτουσα αρχή καλεί τον οικονομικό φορέα να εξηγήσει την τιμή ή το κόστος της προσφοράς του. Η προθεσμία για την παροχή των εξηγήσεων είναι, σύμφωνα με την ισχύουσα διάταξη, αποκλειστική και ανέρχεται σε είκοσι (20) ημέρες από την κοινοποίηση της πρόσκλησης. Αν οικονομικός φορέας δεν ανταποκριθεί στη σχετική πρόσκληση εντός της άνω προθεσμίας και δεν υποβάλλει εξηγήσεις, η προσφορά του απορρίπτεται ως μη κανονική και καταπίπτει υπέρ της αναθέτουσας αρχής η εγγυητική επιστολή συμμετοχής.

Τι πρέπει να περιλαμβάνει η πρόσκληση της αναθέτουσας αρχής;

Η πρόσκληση για την παροχή εξηγήσεων έχει ιδιαίτερη σημασία. Δεν αρκεί μία γενική αναφορά ότι η προσφορά είναι «ασυνήθιστα χαμηλή» και μία πρόσκληση προς τον οικονομικό φορέα να τη δικαιολογήσει. Η αναθέτουσα αρχή πρέπει να προσδιορίζει με σαφήνεια τα στοιχεία της προσφοράς που δημιουργούν αμφιβολίες και χρήζουν αιτιολόγησης, ώστε ο οικονομικός φορέας να γνωρίζει τι ακριβώς καλείται να τεκμηριώσει.

Η απαίτηση αυτή συνδέεται άμεσα με τις αρχές της διαφάνειας και της ίσης μεταχείρισης, καθώς ο οικονομικός φορέας πρέπει να έχει πραγματική δυνατότητα να παρουσιάσει τις εξηγήσεις και τα αποδεικτικά στοιχεία που δικαιολογούν την προσφερόμενη τιμή. Εξάλλου, όπως έχει κριθεί από το Συμβούλιο της Επικρατείας (ΣτΕ 292/2024), η αναθέτουσα αρχή οφείλει να αξιολογεί τις παρεχόμενες πληροφορίες σε συνεννόηση με τον προσφέροντα, παρέχοντάς του πραγματική δυνατότητα να αιτιολογήσει πλήρως και λυσιτελώς την προσφορά του. Η προσφορά μπορεί να απορριφθεί μόνον εφόσον τα παρεχόμενα στοιχεία δεν εξηγούν κατά τρόπο ικανοποιητικό το χαμηλό επίπεδο της τιμής ή του κόστους.

Τι πρέπει να περιλαμβάνουν οι εξηγήσεις του οικονομικού φορέα;

Οι εξηγήσεις πρέπει να είναι συγκεκριμένες, αναλυτικές και τεκμηριωμένες και να απαντούν στους λόγους για τους οποίους η αναθέτουσα αρχή ζήτησε διευκρινίσεις.

• την οικονομία της μεθόδου εκτέλεσης της σύμβασης,
• τις τεχνικές λύσεις που έχουν επιλεγεί,
• τις ιδιαίτερα ευνοϊκές συνθήκες που διαθέτει ο οικονομικός φορέας,
• το κόστος εργασίας, υλικών ή προμηθειών,
• την οργάνωση της εκτέλεσης της σύμβασης,
• την υπεργολαβία,
• τη συμμόρφωση με τις υποχρεώσεις της εργατικής και κοινωνικοασφαλιστικής νομοθεσίας,
• καθώς και κάθε άλλο στοιχείο που εξηγεί με συγκεκριμένο τρόπο το χαμηλό επίπεδο της προσφοράς.

Δεν αρκούν, επομένως, γενικοί ισχυρισμοί περί της εμπειρίας ή της καλής οργάνωσης της επιχείρησης. Οι ισχυρισμοί πρέπει, όπου απαιτείται, να συνοδεύονται από κατάλληλα αποδεικτικά στοιχεία και οικονομική τεκμηρίωση.

Πώς αξιολογούνται οι εξηγήσεις;

Μετά την υποβολή των εξηγήσεων, η αναθέτουσα αρχή οφείλει να τις αξιολογήσει ουσιαστικά. Το παραπάνω σημαίνει ότι δεν αρκεί μία τυπική διαπίστωση ότι οι εξηγήσεις είναι «επαρκείς» ή «ανεπαρκείς» αλλά πρέπει να προκύπτει από την απόφαση ποια στοιχεία προσκομίστηκαν, πώς αξιολογήθηκαν και για ποιο λόγο κρίθηκε ότι η προσφορά μπορεί ή δεν μπορεί να εκτελεστεί με την προσφερόμενη τιμή.

Εφόσον οι εξηγήσεις του οικονομικού φορέα δεν δικαιολογούν επαρκώς το χαμηλό επίπεδο της προσφοράς, αυτή μπορεί να απορριφθεί σύμφωνα με τις προϋποθέσεις του άρθρου 88 του ν. 4412/2016.

Τι πρέπει να προσέξει ο οικονομικός φορέας;

Η διαδικασία αυτή είναι ιδιαίτερα κρίσιμη για τον συμμετέχοντα σε δημόσιο διαγωνισμό. Σε περίπτωση πρόσκλησης για παροχή εξηγήσεων, πρέπει να εξεταστούν άμεσα: το περιεχόμενο της πρόσκλησης, τα συγκεκριμένα στοιχεία που αμφισβητούνται, η προθεσμία υποβολής των εξηγήσεων, η οικονομική τεκμηρίωση της προσφοράς και τα αποδεικτικά στοιχεία που μπορούν να προσκομιστούν.

Αντίστοιχα, σε περίπτωση απόρριψης της προσφοράς, μπορεί να εξεταστεί εάν τηρήθηκε ορθά η διαδικασία του άρθρου 88 Ν. 4412/2016, εάν η πρόσκληση ήταν επαρκώς συγκεκριμένη, εάν αξιολογήθηκαν ουσιαστικά οι υποβληθείσες εξηγήσεις και εάν η απόφαση της αναθέτουσας αρχής είναι ειδικά και επαρκώς αιτιολογημένη.

Συμπερασματικά …

Η διαδικασία ελέγχου των ασυνήθιστα χαμηλών προσφορών είναι ιδιαιτέρως σημαντική τόσο για την αναθέτουσα αρχή, καθώς συμβάλλει στη διασφάλιση της ορθής και αποτελεσματικής εκτέλεσης της σύμβασης, όσο και για τον οικονομικό φορέα, στον οποίο παρέχεται η δυνατότητα να αιτιολογήσει και να τεκμηριώσει την προσφορά του πριν από την τυχόν απόρριψή της. Η ορθή εφαρμογή του άρθρου 88 του ν. 4412/2016 προϋποθέτει σαφή πρόσκληση της αναθέτουσας αρχής, ουσιαστική και τεκμηριωμένη αιτιολόγηση από τον οικονομικό φορέα και ουσιαστική αξιολόγηση των παρεχόμενων εξηγήσεων. Ιδιαίτερη σημασία έχει, τέλος, η ειδική και επαρκής αιτιολογία της απόφασης της αναθέτουσας αρχής.